Đối tác AfricInvest George Odo về những bài học mà các nhà sáng lập châu Phi chưa bao giờ nhận được

Bài viết này dựa trên một cuộc trò chuyện từ Voices & Visions, một podcast được sản xuất thông qua sự hợp tác giữa Tutto Passa Agency và TechCabal, khám phá những con người và ý tưởng đang định hình nền kinh tế đổi mới của châu Phi.

Vào một số ngày, George Odo nghĩ về những người lớn tuổi trong nhà hàng đang vất vả dùng đèn pin điện thoại để đọc thực đơn. Đó là một quan sát nhỏ, gần như buồn cười. Nhưng với ông, nó nói lên điều gì đó lớn hơn về thị trường, hành vi và tốc độ phát triển của các hệ thống trong khi con người vẫn chậm chân theo sau.

Odo, đối tác cấp cao tại công ty cổ phần tư nhân toàn châu Phi AfricInvest, đã dành gần hai thập kỷ để đọc hiểu các thị trường trước khi chúng bộc lộ hoàn toàn. Hiện nay, ông làm việc về vốn, chính sách và khởi nghiệp tại châu Phi và ngày càng nhiều hơn trong các lớp học như tại Trường Kinh doanh Columbia.

Nhưng sự căng thẳng trong tư duy của ông không nằm giữa châu Phi và vốn toàn cầu. Mà là giữa những gì các trường đại học châu Phi dạy và những gì thị trường châu Phi thực sự đòi hỏi.

"Tôi nghĩ vậy," ông nói khi được hỏi liệu ông có coi mình là một người thực hiện thương vụ trong cuộc trò chuyện được ghi âm trên Voices & Visions, một podcast được hỗ trợ bởi Tutto Passa Agency và TechCabal. "Tôi đã tham gia vào việc thực hiện thương vụ được một thời gian, chủ yếu thực hiện các giao dịch trong lĩnh vực cổ phần tư nhân, nhưng cũng làm việc với các đồng nghiệp tham gia vào việc thực hiện thương vụ trong tín dụng tư nhân và đầu tư mạo hiểm."

Đó là một câu trả lời khiêm tốn đối với người đã giúp triển khai vốn trên khắp một lục địa nơi các quy tắc đầu tư hiếm khi đứng yên.

Trước AfricInvest, Odo đã dành một thập kỷ tại CARE International—một tổ chức nhân đạo chống đói nghèo toàn cầu—làm việc khắp Đông và Nam Phi về tài chính vi mô và phát triển doanh nghiệp vừa và nhỏ (SME). Ông nói rằng sự chuyển đổi từ tài chính tổ chức phi chính phủ (NGO) sang cổ phần tư nhân không chỉ là một bước ngoặt nghề nghiệp; đó là một sự đột phá về triết lý.

"Chúng tôi nhận ra rằng việc phát viện trợ không bền vững," ông nói. "Sự khác biệt lớn là sử dụng vốn thương mại thay vì vốn mềm. Vốn thương mại, không có cơ hội thứ hai."

Câu đó nghe như một lời cảnh báo vì trong thế giới của Odo, vốn không kiên nhẫn. Nó có điều kiện và đòi hỏi kỷ luật, cấu trúc và sự rõ ràng ngay từ ngày đầu tiên, điều mà ông tin rằng nhiều nhà sáng lập châu Phi vẫn đang đánh giá thấp. Và điều mà ông cho rằng các trường đại học châu Phi hiếm khi dạy đủ tốt.

Tư duy nhập khẩu

Theo lời Odo, một trong những méo mó lớn nhất trong tinh thần khởi nghiệp châu Phi là sự nhập khẩu trí tuệ.

"Mọi người đến với các term sheet hoạt động ở nơi khác và cố gắng sao chép-dán," ông nói. "Nó không hoạt động như vậy. Bạn phải nghĩ về bối cảnh."

Từ 'bối cảnh' xuất hiện thường xuyên khi ông nói chuyện. Đó là cách nói tắt của ông về tất cả những gì khiến thị trường châu Phi khác biệt về mặt cấu trúc: nhu cầu phân mảnh, cơ sở hạ tầng không đồng đều, thị trường vốn mỏng, biến động chính trị và một hệ sinh thái tài trợ vẫn phụ thuộc nặng nề vào các nhà đầu tư nước ngoài.

Ông lưu ý rằng các thị trường mới nổi hiện chiếm khoảng 30% hoạt động cổ phần tư nhân và đầu tư mạo hiểm toàn cầu. Nhưng châu Phi vẫn chỉ là một phần nhỏ trong đó. Vốn, khi đến, rất chọn lọc. 

"Chúng tôi đã thấy dòng vốn quay trở lại, Kenya, Nigeria, Nam Phi, Ai Cập, nhưng nó vẫn còn thận trọng," ông nói.

Rủi ro, theo quan điểm của ông, không chỉ là tài chính mà còn mang tính hệ thống.

"Bạn không thể có một cuộc bầu cử mà ai đó tuyên bố thắng với 98%," ông nói. "Các nhà đầu tư không thích sự bất ổn."

Khoảng cách cơ sở hạ tầng làm trầm trọng thêm vấn đề. Ông lưu ý rằng châu Phi vẫn chỉ lưu trữ một phần nhỏ công suất trung tâm dữ liệu toàn cầu. Thương mại nội khối châu Phi vẫn dưới 20%, thua xa các khu vực khác nơi con số này vượt 50%. Những điều này định hình cách các thương vụ được cấu trúc, cách các công ty khởi nghiệp mở rộng quy mô và vốn có thể kéo dài đến đâu.

Những gì các trường đại học đang thiếu

Sự phê bình của Odo mở rộng đến cách các trường đại học châu Phi vẫn đang dạy tinh thần khởi nghiệp như một khát vọng. Sinh viên tại các trường kinh doanh trên khắp lục địa học kế hoạch kinh doanh, pitching và các khung phân tích quy mô thị trường. Nhưng họ hiếm khi học cách vốn thực sự hoạt động trong các môi trường giai đoạn đầu.

Hoặc cách pha loãng cổ phần hoạt động trong thực tế, và tại sao một Simple Agreement for Future Equity (SAFE) note có thể được ưu tiên hơn vốn cổ phần trong một số giao dịch hạt giống nhất định.

"Tôi khuyên anh ấy không nên nhận nó dưới dạng vốn cổ phần," Odo nói về một nhà sáng lập đã được đề nghị 1.000.000 USD vốn ban đầu. "Hãy nhận nó dưới dạng SAFE note hoặc trái phiếu chuyển đổi để tránh pha loãng."

Theo Odo, đây là loại lời khuyên thường lưu hành trong các ủy ban đầu tư, nhưng không phải trong các giảng đường châu Phi. Và đối với ông, đó chính xác là vấn đề.

Do đó, khoảng cách trong thị trường là sự tiếp xúc, không phải sự nhiệt tình. Ông cho rằng các trường đại học Kenya vẫn còn quá xa so với cơ chế thực hiện thương vụ trong các thị trường thực, nơi vốn được cấu trúc, rủi ro được định giá và các nhà sáng lập đàm phán từ các vị thế không bình đẳng.

Ông lưu ý rằng ngay cả việc lập kế hoạch kế thừa cũng hiếm khi được dạy với tính cấp bách. Ông chỉ ra một mô hình trong đó các doanh nghiệp gia đình gặp khó khăn trong việc chuyển đổi từ người sáng lập sang quản lý chuyên nghiệp, hoặc từ tài sản thế hệ đầu tiên sang sự liên tục mang tính tổ chức.

Nếu không có sự chuyển đổi đó, quy mô vẫn bị hạn chế.

Những tín hiệu bị bỏ lỡ

Một trong những quan sát sắc bén hơn của Odo là nền kinh tế chính thức của châu Phi đọc sai sức mạnh phi chính thức của chính mình.

"Các SME và MSME có dòng tiền cao hơn nhiều," ông nói. "Một doanh nghiệp siêu nhỏ bán quần áo cũ tạo ra dòng tiền cả ngày."

Ông thêm rằng các ngân hàng chậm nhận ra thực tế này cho đến khi các tổ chức như Equity Bank và NCBA của Kenya bắt đầu chuyển sang các mô hình cho vay dựa trên dòng tiền. Ông lập luận rằng sự mù quáng tương tự vẫn tồn tại trong một số phần của hệ sinh thái khởi nghiệp, nơi sự chú ý thường bị lệch về phía công nghệ quy mô đầu tư mạo hiểm hơn là các doanh nghiệp tạo ra tiền mặt.

Vậy tại sao một người như Odo lại dạy học hoặc tham gia với các tổ chức như Columbia?

Trong cách diễn đạt của ông, câu trả lời không phải là các trường đại học châu Phi thiếu tài năng; mà là họ thường thiếu sự gần gũi với vốn ở quy mô lớn. Tại AfricInvest—hiện tính Nairobi là văn phòng lớn thứ hai sau Tunis—ông đã chứng kiến cách vốn toàn cầu hoạt động khi gặp phải sự phức tạp của châu Phi.

Cuối cùng, lập luận của Odo không phải là các trường đại học châu Phi đang thất bại. Mà là họ chưa hoàn chỉnh.

Họ dạy tinh thần khởi nghiệp như nguồn cảm hứng khi thị trường đòi hỏi sự thực thi. Họ dạy các mô hình kinh doanh trong khi các nhà đầu tư định giá rủi ro. Và ở đâu đó giữa hai thế giới đó là một thế hệ nhà sáng lập châu Phi đang cố gắng chuyển hóa tham vọng thành các công ty vượt qua được thực tế.

"Bạn phải nghĩ về bối cảnh," Odo nói lại, gần như một điệp khúc.

Lắng nghe toàn bộ podcast trên Spotify.